Ana Sayfa

Mus

Geleneksel Mus evleri

Yerlesim düzeni ve sokak dokusu esas itibari ile tipik bir türk kenti havasini yansitan mus'un, konut mimarisinin olusumunda temel etki, diger yörelerimizde de oldugu gibi milletimizin örf ve adetlerinden kaynaklanan hayat tarzi ve ihtiyaçlaridir. ayrica gelenekleri, iklimin ve cografyanin zorlayici gerekleri de bu olusumdaki diger etmenlerdir. bölgedeki diger illerin yerlesimlerine benzeyen sokak dokusu içinde yer alan evler, genellikle havus (avlu) gerisinde yükselen iki katli yapilardan ibarettir.

Antik kentler
(kale sehri) mus kent merkezine 40 km., varto ilçesine ise 20 km. uzaklikta, kayalikaya köyündedir. bir urartu askeri yerlesim birimi olan kentte, 1965 yilinda yapilan kazilarda, tapinak, kale, sarap küpleri bulunan depo ve bir kaya gömütü ortaya çikarilmistir.

urartu krali ii. sarduri dönemine (m.ö.764-735) tarihlenen kale oldukça saglamdir. m.ö. 7. yüzyila tarihlenen tunç aslan heykeli, dügmeler, ok baslari, tunç igneler ve aslan avi tasvirli kemer parçalari bulunmustur. ören yerinin güneyindeki mezarlik, kayaya oyulmus koridor ile baglantili alti odadan olusmustur. bu odalarda bulunan çesitli objeler ankara anadolu medeniyetleri müzesi’nde sergilenmektedir. mus merkezinde, mus-varto karayolu üzerindedir. bizans döneminde haberlesme amaçli kullanilan bu höyügün urartu döneminden kaldigi tahmin edilmektedir. malazgirt ilçesinin bostankaya köyünde bulunan höyük, bir urartu yerlesmesidir. ankara üniversitesi'nden bir ekip tarafindan yapilan yüzey arastirmalari sonunda, 1. derece sit alani olarak koruma altina alinmistir. mus merkezine bagli, kepenek köyünde bulunmaktadir. yapilan arastirmalar sirasinda höyükte bulunan urartulara ait bir yazit bulunmustur

Kaleler
Mus merkezde bulunan kale, sehrin en eski yerlesim birimlerinden birisi olup kesin yapilis tarihi ve kimler tarafindan yaptirildigi bilinmemektedir. kale, hz. ömer döneminde müslümanlarin eline geçmis, zaman içinde derebeyleri, bagdat’taki abbasi halifelerine tabi olarak kale ve çevrenin idaresi için memur kilinmislardir. uzun süren savaslarin etkisiyle büyük bir kismi yikilmis olan kalenin bati tarafinda tahrip olmus arap mezarligi, selçuklu mezarligi ve osmanli mezarligi iç içe geçmis ve daginik bir halde görülebilir. mus’un güneyindeki kizil ziyaret tepesi’nde bulunan kale, urartular tarafindan yapilmis, ancak sonraki devirlerde yapilan çesitli onarimlarla özgünlügünü büyük ölçüde yitirmistir.

Askeri amaçli yapinin çesitli onarimlar geçirerek ortaçag’da kullanildigi anlasilmaktadir. mus’un güneyindeki kurtik dagi’nin dogu uzantisinda bir tepenin üzerine insa edilen kalenin, surlari ve iki kulesi saglam durumda olmakla birlikte, diger kisimlari tabii afetlerde yikilmistir. yapilis tarihi kesin olarak bilinmeyen kalenin, yakininda bulunan sogucak köyünde, büyük ölçüde tahrip olmus 2 adet gözetleme kulesi bulunmaktadir. malazgirt ilçesinin tikizli köyünde bulunan kale, urartular tarafindan insa edilmis olup, bir tepe üzerinde büyük taslarin bir biri üzerine yigilmasi ile harçsiz olarak yapilmistir.
kalintilarin bugünkü durumuna göre, kalenin merkez kismi yaklasik 900 m2 lik bir alani çevrelemektedir. sur duvarlari, kiklopik tarzda örülmüs olan kalede bulunan yazitlar incelendiginde, yapilis tarihinin m.ö. 8. yüzyil oldugu anlasilmistir.

cami ve türbeler
Avlusunda yatan seyh muhammed-i magribi tarafindan yaptirilan ulu cami, alaeddin bey ve haci seref camilerinin batisindadir. mimari özelliklerinden dolayi 14. yüzyilin ikinci yarisina tarihlenen cami, moloz tastan yapilmis, dikdörtgen, planli ve kitabesizdir.

Ana mekan, ortada kubbe, yanlarda besik tonoz örtülü olup, kuzeyinde kesme tastan üç kubbeli son cemaat yeri vardir. yine kesme tastan yapilmis, sade taç kapi sivri kemerli bir nis içindedir. bati duvari disinda öbür duvarlarda ikiser pencere vardir. minaresi, depremden zarar görmüs olup, aslina sadik kalinarak 1968 ve 1972 yillarinda onarim yapilmistir. bir selçuklu yapisi olan arslanli hanin içinde bulunan cami 17. yüzyilda yaptirilmistir. ana mekani kare planli olup, ortada büyük yanlarda basik kubbelerle örtülmüstür. sade mihrabi yuvarlak kemerli ve nis biçimindedir. camiye sonradan eklenilen minare 1902 yilinda, son cemaat yeri ise 1997 yilinda insa edilmistir. cami, 18. yüzyil baslarinda sehrin valisi alaaddin bey tarafindan yaptirilmistir. ortada büyük, yanlarda ise küçük kubbelerle örtülü ana mekan kare planli olup, dokuz nefe ayrilmistir. ana mekana, üç basik kubbeyle örtülü son cemaat yerindeki taç kapidan geçilerek ulasilir. taçkapinin yanlari, kabartma kandil motifleri, orta nefte yer alan mihrap da, sütunçeler ve bitki motifleriyle süslenmis caminin minaresi kare kaideli silindir gövdeli olup, iki renkli kesme tastan yapilidir. mus valisi alaaddin bey tarafindan kurulan medresede, sultan abdulaziz tarafindan görevlendirilen rapzade ahmet hamdi efendi dersler vermistir. ilin önemli bilginleri arasinda sayilan ilyas sami bey, molla mehmet, haci halid efendi ve osman kadri bey gibi sahsiyetler bu medresede yetismislerdir. mahsut pasa tarafindan yaptirilan medrese, ilin en büyük medresesidir. bulanik ilçesinin mollakent köyünde olan medrese, seyh ibrahim tarafindan 1321 yilinda yaptirilmistir. ildeki önemli selçuklu eserlerinden biri olan medrese, ahlat tasindan yapilmis iki büyük oda ve bir de salondan olusmaktadir. alaaddin bey hamami’nin karsisindaki bahçede olan türbe, dikdörtgen planli iki odadan olusmakta, yapim sekli selçuklu türk mezar mimarisini hatirlatmaktadir. yöre insanlari, ruhi bozukluklar, çesitli sikintilar ve sitma hastaliklarina karsi sifa için türbeye dua etmeye gelmektedirler

Alaaddin bey hamami’nin karsisindaki bahçede olan türbe, dikdörtgen planli iki odadan olusmakta, yapim sekli selçuklu türk mezar mimarisini hatirlatmaktadir. yöre insanlari, ruhi bozukluklar, çesitli sikintilar ve sitma hastaliklarina karsi sifa için türbeye dua etmeye gelmektedirler. haci seref camii’nin avlusunda bulunan türbeden günümüze sadece cami duvarina bitisik iki mezar kalmistir. bu mezarlar yakin geçmiste onarilmis olup, caminin dogu duvarina bitisik dis cephede yer almaktadir. mezarlarin orijinal yapim malzemesi ve sahideleri kayip olmus, ancak sonradan mozaikli beton ile yenilenmistir. üzeri demir kafes ile çevrili ve dis cephesi ahlat tasi ile kapli olan mevcut mezar yapisi, dikdörtgen prizma konumunda, yerden 80-120 cm. yüksekligindedir. rivayete göre bu zat savasta basi gövdesinden ayrilmis olmasina ragmen kopan basini koltugunun altina alarak savasmayi sürdürmüs, daha sonra bugünkü mezarinin bulundugu yere gelerek sehit olmustur.

kilise ve manastirlar
Yaygin beldesine bagli yukari yongali köyünde bulunmaktadir. ilk yapildigi dönemlerde “ates tapinagi” olarak kullanilan kilise, sasaniler tarafindan 399 yilinda hiristiyanlarin ibadetine açilmistir. bugün halen kalintilari mevcut olan kilise, yabanci turistlerin en çok ragbet ettigi yerlerden birisidir. mus merkeze bagli kepenek köyünde bulunan kilisenin, 499 yilinda sasaniler tarafindan yapildigi tahmin edilmektedir. kilise, manastir ve alisveris merkezi olarak kullanilmistir.
büyük bir alana yayilmis olan manastirin 360 odasi vardir. odalar, yilin günlerini simgelemektedir. özellikle kabartmalari ilginçtir. mus merkeze bagli kirköy beldesinde bulunan kilise, 651 yilinda yapilmistir. günümüzde yikik bir durumda olmasina ragmen yabanci turistlerin ilgisini çekmektedir. yapim tarihi kesin olarak bilinmeyen meryem ana kilisesi, mus kent merkezinde bulunmaktadir. ildeki diger kiliselere oranla daha iyi durumda olan kilisenin sadece üst tavani yikilmis olup ana mekani ziyaret edilebilir durumdadir.

hanlar ve hamamlar
Mus kent merkezinde bulunan ve iki katli olan yildizli han, 1307 yilinda insa edilmistir. alt kati kesme tastan, üst kati ise selçuklu mimari yapisina uygun olarak kerpiçten yapilmistir. içinde toplam 52 dükkân olan hanin bir bölümü yikilmis cephesi, onarim görmüstür. ancak, giris kapisindaki tas oyma motifler zarar görmemistir. mus sehir merkezinde bulunan hamam, alaaddin bey tarafindan alaaddin bey camii ile ayni tarihte yaptirilmistir. günümüzde de kullanilmakta olan hamam osmanli son dönem eserlerinden birisidir.

Yapi malzemesi ve mimari özellikleri, alaaddin bey camii ile benzer nitelikte olan eserin iç süslemelerinde bitki motifleri kullanilmistir. hamamin ilginç bir özelligi de, büyük locaya giriste, kapinin hemen üzerindeki kaplumbaga kabartmasinin bulunmasidir. mus'un tabii afetlerde yikilan bir diger hamami da güllü hamam’dir. kerpiç yapisi, horasan harci ile moloz taslardan örülen duvarlar ile desteklenen hamamin en büyük özelligi, “türk üçgeni” denilen ve kubbelere tasiyici görevi saglayan üçgenin kullanilmis olmasidir.

Ana Sayfa